Hoe water de toekomst bepaalt van het Brand-terrein in Wijlre

Wie vandaag langs de voormalige Brand-brouwerij in Wijlre loopt, ziet een terrein in verandering. Gebouwen verdwijnen, oude industriële structuren komen tevoorschijn en langzaam ontstaat ruimte voor iets nieuws. Hier wordt de Brand-bierbrouwerij omgevormd tot craft-brouwerij. Maar achter de herontwikkeling schuilt een groter verhaal. Een verhaal over landschap, water en de vraag hoe we in Limburg kunnen leven met water en extremere weersomstandigheden.

Voor Mark Proosten, ontwerpteamleider bij HeusschenCopier, begint dat verhaal niet bij gebouwen of technische oplossingen. "Wij starten altijd met de plek zelf. Hoe werkt het landschap? Hoe stroomt het water? Wat is hier in de loop van de tijd gebeurd? Pas als je dat begrijpt, kun je gaan ontwerpen."

Volgens hem zijn veel van de problemen waar we vandaag tegenaan lopen het gevolg van keuzes die mensen in het verleden hebben gemaakt. "We hebben het landschap jarenlang aangepast aan onze wensen. Beken zijn rechtgetrokken, water werd zo snel mogelijk afgevoerd en overal kwam verharding. Dan is het niet vreemd dat we nu merken dat het watersysteem onder druk staat. Gelukkig kunnen we met slimme ingrepen ook weer herstellen wat uit balans is geraakt."

"Water is geen vijand. Het hoort bij deze plek. De kunst is om daarnaar te luisteren."

Landschap als vertrekpunt

Die manier van denken vormt de basis voor de herontwikkeling van het Brand-terrein. Niet de gebouwen, maar het watersysteem staat centraal. "Water is één van de dragende systemen van het landschap. Als je begrijpt hoe dat systeem werkt, kun je er gebruik van maken in plaats van ertegen te vechten."

Dat is geen theoretisch verhaal. Tijdens de werkzaamheden werd direct zichtbaar hoe sterk water verbonden is met deze plek. Toen betonnen vloeren werden verwijderd, kwam het grondwater vrijwel direct omhoog. "Toen zagen we letterlijk wat voor terrein dit van oorsprong is. Dit was ooit een moerasgebied. Water hoort hier thuis."

Dat historische karakter is nog altijd merkbaar. Door de aanwezigheid van de Geul staat het grondwaterpeil van nature hoog. Bij hevige regenval raakt de omgeving daardoor snel verzadigd. Volgens Proosten is dat geen probleem dat je volledig kunt oplossen. "Water blijft altijd zijn weg zoeken. De vraag is niet hoe we water kunnen tegenhouden, maar hoe we er slim mee omgaan."

Het verborgen systeem zichtbaar maken

Op veel plekken verdwijnen maatregelen tegen wateroverlast uit het zicht. Buffers worden ondergronds aangelegd en technische voorzieningen blijven verborgen. Op het Brand-terrein wil het ontwerpteam bezoekers juist laten ervaren hoe water onderdeel is van het landschap.

"We willen dat mensen begrijpen hoe het systeem werkt. Waterveiligheid hoeft niet alleen een technisch verhaal achter de schermen te zijn. Als mensen zien waar water vandaan komt, waar het naartoe stroomt en hoe je het kunt vasthouden, ontstaat er ook meer bewustzijn."

Sommige maatregelen blijven daarbij onzichtbaar. Zo krijgt een voormalige sprinklerkelder onder het terrein een nieuwe functie als waterbuffer. Maar juist door het verhaal erachter te vertellen en water op andere plekken in het ontwerp zichtbaar te maken, wordt duidelijk hoe alle onderdelen samen bijdragen aan een waterweerbare omgeving.

Van brandveiligheid naar waterveiligheid

Onder het terrein ligt een voormalige sprinklerkelder die vroeger werd gebruikt voor brandbeveiliging. De gemeente Gulpen-Wittem zag hierin een kans om een bijdrage te leveren aan een weerbare inrichting van het gebied. In samenwerking met Heineken, eigenaar van het Brand-terrein, wordt de kelder omgebouwd tot waterbuffer. Zo wordt regenwater van de omliggende daken en bestrating opgevangen in de voormalige sprinklerkelder.

"Het mooie is dat je gebruikmaakt van iets wat er al ligt."

Dat de maatregel mogelijk is, komt mede doordat Heineken de kelder voor minimaal dertig jaar zonder vergoeding beschikbaar stelt aan de gemeente. Zo krijgt een bestaande voorziening een nieuwe maatschappelijke functie.

"Het mooie is dat je gebruikmaakt van iets wat er al ligt," vertelt de gemeente. "We hoeven geen nieuwe grote voorziening aan te leggen, maar geven bestaande infrastructuur een nieuwe functie." De kelder heeft een capaciteit van ongeveer 1.500 kubieke meter water. Daarmee wordt de piekbelasting tijdens hevige regenbuien verminderd en neemt de kans op wateroverlast in de omgeving af.

Een deel van het opgevangen water krijgt later nog een tweede bestemming. "We willen een deel van het regenwater bewaren om tijdens droge periodes planten water te geven. Zo besparen we ook op drinkwater."

Voor de ombouw van de sprinklerkelder ontvangt de gemeente Gulpen-Wittem een financiële bijdrage vanuit de Kansenregeling van WRL.

Op het Brand-terrein krijgt veiligheid bovendien nog een tweede betekenis. Naast de ombouw van de voormalige sprinklerkelder tot waterbuffer heeft de Veiligheidsregio Zuid-Limburg een deel van dit terrein gekozen als voorkeurslocatie voor een nieuwe brandweerkazerne voor Gulpen-Wittem. Hierdoor komen straks brandveiligheid en waterveiligheid op een bijzondere manier samen.

Meer dan een brouwerij

De herontwikkeling draait niet alleen om water. Het project moet ook de verbinding herstellen tussen de brouwerij en het dorp. Waar het terrein jarenlang grotendeels afgesloten was, ontstaat nu juist een open plek waar inwoners en bezoekers welkom zijn.

Nils Reichhardt, brouwmeester van de craft-brouwerij in Wijlre is enthousiast over de nieuwe koers. Het doel is om een ontmoetingsplek te creëren voor bierliefhebbers, inwoners en toeristen in het Geuldal. Daarnaast is de herontwikkeling een duurzame stap: de craft-brouwerij maakt gebruik van hernieuwbare energie en is straks volledig CO₂-neutraal.

Ook de natuur krijgt een centrale rol in de plannen. "In plaats van een gesloten, industriële fabriek is het terrein getransformeerd tot een open brouwpark en proeflokaal voor Limburgse speciaalbieren", vertelt Reichhardt. "Dat we door het betrekken van de Geul in de ruimtelijke inrichting ook een bijdrage kunnen leveren aan de waterveiligheid op deze plek, is natuurlijk geweldig."

Ook Proosten ziet de meerwaarde van deze verandering: "De brouwerij is altijd belangrijk geweest voor Wijlre," zegt hij. "Maar op een gegeven moment was het terrein stedenbouwkundig eigenlijk te groot geworden voor het dorp. Nu ontstaat de kans om die relatie opnieuw vorm te geven."

Historische elementen blijven daarbij behouden. Oude ketels krijgen een plek in het nieuwe ontwerp, bestaande constructies blijven zichtbaar en een deel van de industriële gebouwen blijft behouden. "Het verhaal van Brand verdwijnt niet. We voegen juist nieuwe hoofdstukken toe."

Leren van het landschap

Volgens Proosten laat het project vooral zien dat het beperken van wateroverlast veel meer kan zijn dan een technische opgave. "Je kunt maatregelen nemen die tegelijkertijd bijdragen aan natuur, recreatie, erfgoed en de kwaliteit van de leefomgeving. Dat vraagt soms meer tijd en samenwerking, maar uiteindelijk levert het ook veel meer op."

Daarom besteedde het projectteam veel aandacht aan gesprekken met bewoners, overheden en andere betrokken partijen. Al voordat de herontwikkeling begon, werden rondleidingen georganiseerd om plannen toe te lichten en ideeën op te halen. "Je moet mensen meenemen in het verhaal. Als mensen begrijpen waarom je iets doet, ontstaat er ruimte om samen verder te komen."

Samen leven met water

Voor Proosten raakt de herontwikkeling van het Brand-terrein aan een bredere uitdaging waar Limburg voor staat. Het klimaat verandert. Extreme buien komen vaker voor en periodes van droogte worden langer. Dat vraagt volgens hem om een andere manier van kijken naar onze omgeving. "We kunnen niet alles blijven oplossen met hogere muren, grotere buizen of meer techniek. Uiteindelijk moeten we weer leren samenwerken met het landschap."

Juist daarom vindt hij het belangrijk dat bezoekers straks kunnen zien hoe water onderdeel is van de inrichting van het terrein. "Water is geen vijand. Het hoort bij deze plek. De kunst is om daarnaar te luisteren."

Lees ook de andere verhalen