Alles hangt met elkaar samen in het Geulgebied
Hoe maak je het Geuldal beter bestand tegen wateroverlast, zonder de kwaliteiten van het gebied uit het oog te verliezen? In het milieueffectrapport worden verschillende oplossingen naast elkaar gelegd.
De Geul heeft het landschap van Zuid-Limburg voor een belangrijk deel gevormd. Tegelijkertijd heeft de inrichting van dat landschap invloed op hoe water door Zuid-Limburg stroomt. Dorpen liggen dicht langs de rivier, het dal is op veel plekken smal en vanuit de zijbeken komt water samen. In dezelfde omgeving komen landbouw, natuur, recreatie en wonen samen.
Dat maakt de zoektocht naar een samenhangend pakket aan maatregelen om wateroverlast te beperken ingewikkeld. Meer ruimte voor water kan bijvoorbeeld iets betekenen voor landbouwgrond, terwijl een dijk de beleving van het landschap kan veranderen. Wat op de ene plek helpt, kan stroomafwaarts gevolgen hebben.
Juist omdat zoveel met elkaar samenhangt, is het belangrijk om vooraf goed te kijken wat verschillende keuzes betekenen. Binnen het programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg (WRL) loopt sinds november 2024 een verkenning naar maatregelen voor het Geulgebied. Er zijn drie maatregelenpakketten samengesteld. Uiteindelijk stellen de bestuurders van de provincie, het Waterschap Limburg en de betrokken gemeenten op basis daarvan een voorkeursvariant samen.
Om tot die voorkeursvariant te komen, worden de drie varianten uitgebreid onderzocht. Het milieueffectrapport, ook wel MER genoemd, brengt in beeld wat de maatregelen betekenen voor de waterveiligheid en de omgeving. Zo wordt duidelijk wat de voor- en nadelen zijn en kunnen bestuurders die tegen elkaar afwegen.
Eerst het hele plaatje
Frans Dotinga is MER-adviseur bij WRL en betrokken bij het opstellen van het MER voor het Geulgebied. Het rapport helpt volgens hem om niet alleen naar waterveiligheid te kijken, maar naar het hele plaatje.
"Je kijkt natuurlijk naar de waterveiligheid: hoeveel wateroverlast kunnen maatregelen voorkomen bij hevige regen? Maar daarnaast kijken we naar de effecten op de leefomgeving. Naar natuur, landbouw, cultuurhistorie, recreatie en waterkwaliteit. En ook naar de kosten."
De overstromingen van 2021 hebben laten zien wat er kan gebeuren als in korte tijd enorme hoeveelheden water door het Geuldal stromen. Tegelijkertijd hebben de onderzoeken van de afgelopen jaren duidelijk gemaakt dat er geen simpele oplossing bestaat. Er is een mix van maatregelen nodig.
"Je ziet dat in het Geulgebied een aantal dorpen als een kralensnoer in het dal liggen. Dat dal is erg smal en daar moet al dat water doorheen. We kunnen wateroverlast in het Geulgebied nooit helemaal voorkomen, maar we kunnen ons wel beter voorbereiden en de mate van overlast beperken."
"We kunnen wateroverlast in het Geulgebied nooit helemaal voorkomen."
Juist daarom is het belangrijk om niet alleen te kijken naar hoeveel wateroverlast een maatregel kan beperken, maar ook naar wat die maatregel betekent voor de omgeving. Meer bescherming tegen water heeft soms een keerzijde, maar maatregelen kunnen ook kansen bieden om het landschap, de natuur of de leefomgeving te verbeteren.
"Je wilt maatregelen nemen om de waterveiligheid te verbeteren, maar je wilt het gebied daarbij geen geweld aandoen. Die schoonheid en kwaliteit van het landschap en de leefomgeving willen we juist behouden en het liefst verbeteren."
Dat hele plaatje houdt niet op bij de landsgrens. De Geul stroomt vanuit België Nederland binnen. Maatregelen aan de ene kant van de grens kunnen daardoor ook gevolgen hebben aan de andere kant. Nederlandse en Belgische partijen werken daarom samen. Daarover zijn afspraken gemaakt in een samenwerkingsovereenkomst. Ook het Belgische deel van de Geul wordt meegenomen in het MER.
Verschillende oplossingen, verschillende effecten
Om de mogelijkheden goed te kunnen vergelijken, brengt het MER drie verschillende maatregelenpakketten in kaart. "Eén variant is vooral natuurgericht, één richt zich op technische maatregelen en de derde combineert beide en richt zich op een maximale verbetering van de waterveiligheid. Zo kunnen we goed vergelijken wat de varianten opleveren."
Bij de natuurgerichte variant wordt bijvoorbeeld gekeken naar bosaanleg, het anders bewerken van landbouwgrond en het aanleggen van greppels en geulen. Deze maatregelen zijn erop gericht om water langer vast te houden en de afstroming te vertragen.
De technische variant zet in op fysieke maatregelen, zoals dijken, kades en opvangbekkens. Ook wordt gekeken naar manieren om water meer ruimte te geven, bijvoorbeeld door onder bruggen de doorgang voor het water te vergroten of op bepaalde plekken grond af te graven. De derde variant combineert natuurlijke en technische maatregelen om de waterveiligheid zo veel mogelijk te verbeteren.
Per variant wordt vervolgens in beeld gebracht wat de maatregelen betekenen voor de waterveiligheid, welke schade mogelijk wordt voorkomen en wat de gevolgen zijn voor natuur, landbouw, landschap en recreatie. Zo ontstaat een duidelijk beeld van de mogelijkheden en de effecten die daarbij horen.
Een keuze die past bij het Geuldal
Daarmee vormt het MER een belangrijke basis voor de keuze die bestuurders straks moeten maken. "Er zitten dilemma's in. Je moet de leefomgeving, waterveiligheid en kosten tegen elkaar afwegen."
Daarbij gaat het niet alleen om wat technisch mogelijk is. De maatregelen moeten ook passen binnen de regels die in het Geuldal gelden. Dat is vooral voor de natuur belangrijk. Het Geuldal heeft bijzondere en zeldzame natuur die goed wordt beschermd. "Een maatregel kan technisch goed werken, maar moet natuurlijk ook binnen die regels kunnen worden uitgevoerd."
"Een maatregel kan technisch goed werken, maar moet natuurlijk ook binnen die regels kunnen worden uitgevoerd."
Ook de vraag hoe snel maatregelen kunnen worden uitgevoerd, speelt mee. Welke stappen zijn daarvoor nodig en wanneer kunnen maatregelen daadwerkelijk bijdragen aan een betere waterveiligheid? En wat betekenen ze voor de mensen die in het Geuldal wonen, werken en recreëren? Voor een agrariër kan een maatregel gevolgen hebben voor zijn grond en bedrijfsvoering, terwijl voor inwoners vooral de veiligheid van hun leefomgeving belangrijk is.
Uiteindelijk gaat het volgens Dotinga om een maatregelenpakket dat past bij het Geuldal. "Daarbij is het belangrijk om het gehele plaatje te bekijken en de verschillende belangen en mogelijkheden zorgvuldig tegen elkaar af te wegen."