Een voedselbos als natuurlijke spons tegen wateroverlast
Op de Keutenberg bij Wijlre laat voedselbos Natuurlijk Berghof zien hoe het landschap zelf kan helpen tegen wateroverlast.
Boven op de Keutenberg bij Wijlre ontstaat een bijzonder landschap. Tussen de akkers en weilanden ligt voedselbos Natuurlijk Berghof, waar natuur, voedselproductie en waterbeheer samenkomen. Jonge fruitbomen groeien er naast struiken vol bessen. Daartussen bloeien kruiden en bloemen, waar bijen en vlinders op afkomen.
Ook regenwater krijgt hier de ruimte. Door de vele begroeiing en de gezonde bodem kan regenwater beter in de bodem zakken en wordt het langer vastgehouden in het landschap. Bij hevige regen stroomt daardoor minder water via de oppervlakte naar het dal.
Het initiatief van Natuurlijk Berghof staat niet op zichzelf. Op veel plekken in Limburg werken allerlei partijen aan maatregelen die helpen wateroverlast te verminderen. Van het aanleggen van waterbuffers tot het verbreden van beken. En dat is belangrijk. Om Limburg waterweerbaar en toekomstbestendig te maken, zijn veel maatregelen nodig, groot en klein. Iedereen kan daar een bijdrage aan leveren: overheden, agrariërs, natuurorganisaties, bedrijven en alle inwoners. Elke maatregel telt.
De initiatiefnemers van Natuurlijk Berghof, Roy Krout en Erik Rietjens, laten zien hoe landbouw en natuur elkaar kunnen versterken. “We willen laten zien dat je met een voedselbos een toekomstbestendig bedrijf kunt opbouwen dat voedsel oplevert en tegelijk ruimte biedt aan een gezond ecosysteem”, vertelt Roy. Zo ontstaat een vorm van landbouw die niet alleen voedsel oplevert, maar ook bijdraagt aan een sterk en natuurlijk landschap.
Een andere manier van landbouw
Maar wat maakt een voedselbos anders dan reguliere landbouw? Een voedselbos is een vorm van landbouw die is geïnspireerd op een natuurlijk bos. In plaats van één gewas groeien er verschillende soorten bomen, struiken, kruiden en andere planten door elkaar en naast elkaar. Zo worden op Natuurlijk Berghof onder meer fruitbomen, notenbomen, bessenstruiken en kruiden gecombineerd. Dit biedt voedsel en leefruimte aan vogels, insecten en andere dieren. Tegelijk zorgt de begroeiing voor een gezonde bodem die water beter kan opnemen en vasthouden. Het doel is een landschap waarin natuur, voedselproductie en water samenkomen.
Volgens Erik brengt een voedselbos veel functies samen: “Je oogst fruit, noten en kruiden, terwijl je tegelijkertijd werkt aan een gezondere bodem, meer biodiversiteit en een landschap dat beter bestand is tegen hevige regen en droogte.”
Een gezonde bodem als basis
Een gezonde bodem speelt een belangrijke rol bij het vasthouden van water. Bij intensieve teelt van eenjarige gewassen wordt de bodem regelmatig bewerkt en bereden met zware landbouwmachines. Hierdoor kan de bodem worden samengedrukt. Water kan dan minder makkelijk de grond in en stroomt sneller over het oppervlak naar lager gelegen gebieden.
In een voedselbos krijgt de bodem meer rust. Waar op Berghof jarenlang maïs en later raaigras werd geteeld, groeien nu vooral meerjarige gewassen. Hun wortels helpen de bodem luchtig te houden. Wormen, schimmels en andere bodemorganismen dragen bij aan een gezonde bodemstructuur. Ook afgevallen bladeren blijven liggen. Ze beschermen de bodem en worden langzaam afgebroken tot nieuwe voedingsstoffen.
“De bodem ontwikkelt zich zo tot een natuurlijke spons”, legt Roy uit. Dat helpt ook om de hoeveelheid water die naar het dal stroomt te beperken. In droge periodes blijft er bovendien langer vocht beschikbaar voor bomen en planten.
"De bodem ontwikkelt zich zo tot een natuurlijke spons."
Maatregelen tegen wateroverlast
Naast het verbeteren van de bodem zijn op Natuurlijk Berghof ook andere maatregelen genomen om regenwater beter vast te houden. Met de Kansenregeling ondersteunt het programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg (WRL) initiatieven die op korte termijn kunnen bijdragen aan het verminderen van wateroverlast.
Met financiële steun vanuit deze regeling zijn op Natuurlijk Berghof een wadi en een swale aangelegd. Een wadi is een verlaagde plek in het landschap waar regenwater tijdelijk wordt opgevangen en rustig in de bodem kan zakken. Een swale is een ondiepe greppel die regenwater vertraagt en tijdelijk vasthoudt, zodat het geleidelijk in de bodem kan infiltreren. Ook is op het terrein een poel aangelegd waarin water kan blijven staan.
Alle maatregelen samen kunnen ongeveer 1.000 kubieke meter water opvangen. Bij korte, hevige buien helpt deze extra ruimte om de druk op het watersysteem te verminderen en de kans op wateroverlast rond de Geul te verkleinen. In de poel blijft daarnaast water staan als oppervlaktewater. Dit laat zien dat iedere maatregel telt: ook relatief kleine, lokale ingrepen dragen bij aan een waterweerbaar landschap.
De wateropvang helpt niet alleen om de kans op wateroverlast te verkleinen, maar heeft ook voordelen voor het voedselbos zelf. Erik: “Water is leven voor plant, insect en dier. Als je water langer vasthoudt op je perceel, ondersteun je daarmee het hele ecosysteem.”
"Als je water langer vasthoudt op je perceel, ondersteun je daarmee het hele ecosysteem.”
Groeien met de jaren
Een voedselbos wordt stap voor stap aangelegd en heeft ongeveer tien jaar nodig om zich volledig te ontwikkelen. Hoewel de aanleg van Natuurlijk Berghof pas in 2023 begon, zijn de eerste resultaten al zichtbaar. De bessenstruiken dragen al vrucht en steeds meer bijen, vlinders en vogels weten het perceel te vinden. Ook reeën en een das komen er al naar voedsel zoeken.
Naar verwachting levert het voedselbos in 2035 jaarlijks zo’n 30.000 kilo fruit, noten en andere eetbare producten op. Maar voor Roy en Erik is minstens zo belangrijk wat er onder en tussen de bomen gebeurt. De bodem wordt gezonder, de biodiversiteit neemt toe en het landschap kan steeds meer water opvangen en vasthouden.
Zo groeit Natuurlijk Berghof langzaam uit tot een landschap dat beter bestand is tegen zowel droogte als hevige regen. Niet in één keer, maar stap voor stap. Zulke voorbeelden laten zien wat een waterweerbaar Limburg in de praktijk kan betekenen.
Heb je zelf een idee om wateroverlast te verminderen? Bekijk dan wat de Kansenregeling voor jouw initiatief kan betekenen.
WRL Kansenregeling
Met de kansenregeling ondersteunt het programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg (WRL) initiatieven die op korte termijn bijdragen aan het verminderen van wateroverlast.
Wat doet de overheid?
Lees wat de overheid doet om wateroverlast te verminderen.