Hoe de overstromingen van 2021 Limburg voorgoed veranderden

Dagenlang viel er extreem veel regen. Op sommige plekken meer dan 200 millimeter in een paar dagen tijd. Miljoenen liters water stroomden in korte tijd richting de Limburgse beken en rivieren, maar het regionale watersysteem kon die enorme hoeveelheid water niet verwerken.

Onderzoeker Nathalie Asselman van kennisinstituut Deltares onderzocht later wat er precies gebeurde. “We hebben van de bui in 2021 veel geleerd,” vertelt ze. “De omvang van zogeheten ‘waterbommen’ met extreme regenval in korte tijd is nieuw.” Volgens Asselman liet de overstroming zien hoe snel juist het regionale watersysteem overbelast kan raken wanneer in korte tijd een enorme hoeveelheid regen valt. Dewaterbomwaszeeruitzonderlijk, maar door het veranderende klimaat neemt de kans op vergelijkbare buien toe.

In Zuid-Limburg leidde dat tot grote problemen. In plaatsen als Valkenburg aan de Geul, Meerssen en Gulpen-Wittem liepen straten, woningen en bedrijven onder water toen de Geul buiten haar oevers trad. Verder noordelijk werd de situatie rond de Maas en de Roer nauwlettend gevolgd. Rond Venlo en Roermond werden grootschalige maatregelen genomen om de gevolgen zoveel mogelijk te beperken, maarook daar was de wateroverlast groot.

“De omvang van zogeheten ‘waterbommen’ met extreme regenval in korte tijd is nieuw.”

Ook wethouder Niels Dauven van Gemeente Valkenburg aan de Geul herinnert zich het moment waarop duidelijk werd dat dit geen gewone situatie was. Hij zat op dat moment bij de Veiligheidsregio in Maastricht vanwege de aanhoudende extreme regenval. “Daar werd gesproken over huizen die dreigden in te storten. Dan schrik je echt enorm,” vertelt hij. Toen hij later terugkeerde naar Valkenburg, zag hij een compleet andere wereld. De gebeurtenissen onderstreepten volgens hem hoe belangrijk het is om te blijven werken aan waterveiligheid en voorbereiding op extreem weer.

“In Valkenburg hebben veel gebouwen kelders, waar ook woon- en slaapruimtes zitten,” vertelt Dauven. “Alles stond tot zeker een meter hoogte onder water. Dat hadden we nog nooit meegemaakt.”

Volgens Dauven maakte vooral de snelheid van het water de situatie gevaarlijk. “De stroomsnelheid was uiteindelijk het gevaarlijkste. Mensen kwamen in kolkende waterstromen terecht en zijn daar gelukkig weer uitgekomen. We hebben echt geluk gehad dat er geen doden zijn gevallen.”

De volgende ochtend keek Kirsten uit het raam en zag dat haar straat veranderd was in een soort meer. Van haar auto was alleen het dak nog zichtbaar. Ze besloot vanwege de extreme situatie en vervuiling van olie en brandstof het advies om te evacueren op te volgen.

Toch herinnert ze zich naast de ellende ook de saamhorigheid die ontstond. Dat gevoel leefde niet alleen in Valkenburg, maar op veel plekken in Limburg waar inwoners elkaar hielpen met opruimen en opvangen. “Je kunt pas echt begrijpen wat wij voelden als je het zelf hebt meegemaakt.”

De gebeurtenissen van 2021 maakten duidelijk dat Limburg niet alleen te maken had met extreme regenval, maar ook met een watersysteem dat op zulke extremen onvoldoende was voorbereid. Gemeenten, het waterschap en andere betrokken partijen werkten al langer aan maatregelen om zich aan te passen aan een veranderend klimaat, waarin extreme regenbuien steeds vaker voorkomen. Maar de bui die in juli 2021 over Limburg trok, liet zien hoe groot die uitdaging is. Wat vaak werd gezien als een scenario voor de toekomst, werd plotseling werkelijkheid.

De overstroming veranderde ook de manier waarop Kirsten naar haar spullen kijkt. “Je beseft ineens wat echt belangrijk is en wat niet.” Waardevolle en persoonlijke bezittingen bewaart ze niet langer in de kelder, maar op de bovenverdieping. Ook weet ze nu beter wat ze moet doen als er opnieuw wateroverlast dreigt. “Als er een waarschuwing komt, kan ik veel sneller schakelen.” Belangrijke spullen kan ze op tijd in veiligheid brengen, iets waar ze vóór 2021 nooit echt bij stilstond.

“Je kunt pas echt begrijpen wat wij voelden als je het zelf hebt meegemaakt.”

Vanuit die gedachte ontstond het programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg (WRL). Binnen WRL werken Limburgse gemeenten, Waterschap Limburg, Provincie Limburg en het Rijk samen aan een structurele, toekomstgerichte aanpak. De belangrijkste les daarbij is dat water niet stopt bij gemeentegrenzen. Vanuit die gedachte is binnen Waterveiligheid en Ruimte Limburg (WRL) gekozen voor een integrale aanpak. Door maatregelen met elkaar te combineren, wordt gewerkt aan een Limburg dat beter bestand is tegen toekomstige extremen.

“Binnen WRL is samenwerking essentieel,” zegt Dauven. “Je moet naar het hele stroomgebied kijken van bron tot monding en niet alleen denken vanuit je eigen gemeente. Soms betekent dat ook dat je maatregelen neemt op een plek waar weinig problemen zijn, om schade elders te helpen voorkomen.”

Vanuit WRL werken de overheden samen om wateroverlast zo veel mogelijk te beperken. Daarbij wordt per gebied gekeken welke combinatie van maatregelen het meest effectief is. Denk aan regenwater beter vasthouden, water tijdelijk ruimte geven en de leefomgeving slimmer inrichten op extreem weer. Tegelijk blijft het volgens Dauven belangrijk om eerlijk te zijn over wat wel en niet mogelijk is. “We kunnen niet alles voorkomen, maar we kunnen wel schade beperken.”

“Je moet naar het hele stroomgebied kijken van bron tot monding en niet alleen denken vanuit je eigen gemeente."

De crisis van 2021 liet diepe sporen achter in Limburg, maar werd ook het startpunt van een andere manier van kijken naar waterveiligheid. Niet door één losse maatregel, maar door hele stroomgebieden in samenhang te bekijken.

De beweging is ingezet. Overheden werken samen en er is al veel in gang gezet. Tegelijk groeit ook onder inwoners het bewustzijn van de risico’s van extreem weer. Steeds meer mensen denken na over hoe ze hun woning beter kunnen beschermen en welke maatregelen ze zelf kunnen nemen om schade bij wateroverlast te beperken.